وارد شب مىگردد ، و لشكر نور بر سپاهيان ظلمت چيره مىشود ، و به عكس هنگام غروب آفتاب نخست نور از قشر پائين جو برچيده مىشود و هوا كمى تار مىگردد و تدريجا از طبقات بالاتر ، تا آخرين شعاع خورشيد برچيده شود و لشگر ظلمت همه جا را تسخير كند ، و اگر اين موضوع نبود ، طلوع و غروب آفتاب در يك لحظه زود گذر انجام مىگرفت و انتقال ناگهانى از شب به روز و روز به شب هم از نظر جسمى و روحى براى انسان زيانبار بود ، و هم از نظر نظام اجتماعى اين تغيير سريع و بى مقدمه مشكلات فراوان به وجود مىآورد . هيچ مانعى ندارد كه آيه فوق اشاره به هر دو تفسير باشد . و در پايان آيه مىگويد « خداوند سميع و بصير است » ( * ( وَأَنَّ اللَّه سَمِيعٌ بَصِيرٌ ) * ) . تقاضاى كمك مؤمنان را مىشنود ، و از حال و كار آنها آگاه است ، و در موقع لزوم ، لطفش به يارى آنها مىشتابد ، همانگونه كه از اعمال و نيات دشمنان حق با خبر است . آخرين آيه مورد بحث در واقع دليلى است براى آنچه قبلا گذشت ، مىگويد : « اين به خاطر آن است كه خداوند حق است ، و آنچه را غير از او مىخوانند باطل است ، و خداوند بلند مقام و بزرگ است » ( * ( ذلِكَ بِأَنَّ اللَّه هُوَ الْحَقُّ وَأَنَّ ما يَدْعُونَ مِنْ دُونِه هُوَ الْباطِلُ وَأَنَّ اللَّه هُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ ) * ) . اگر مىبينيد لشكريان حق پيروز مىشوند ، باطل عقبنشينى مىكند ، لطف خدا به يارى مؤمنان مىشتابد و كافران را تنها مىگذارد ، به خاطر آن است كه آنها باطلند و اينان حق ، آنها بر خلاف نظام عالم هستى هستند و سرنوشتشان فنا و نيستى است و اينها هماهنگ با قوانين جهان هستى . اصولا خداوند حق است و غير او باطل است و تمام انسانها و موجوداتى كه